دست هاى بخشنده و نگاه هاى مهربانى که از محرومان جامعه دستگیرى مى کنند و با وقف، بخشى از گره هاى مشکلات زندگى نیازمندان را مى گشایند، در حقیقت، گوشه اى از ایثار را در جامعه انسانى به نمایش مى گذارند.

سازمان اوقاف و امور خیریه به منظور تحکیم پایه هاى سنت نبوى وقف، ترویج این فرهنگ اسلامى و نیز معرفى کارکردهاى فرهنگى، اقتصادى، اجتماعى، آموزشى و بهداشتى این عمل خداپسندانه، براساس مصوّبه شوراى عالى انقلاب فرهنگى، روز 27 صفر را با عنوان «روز وقف» نام گذارى کرده است.

وقف عام و خاص

وقف، یکى از برترین و پردوام ترین مصداق هاى نیکوکارى به مردم و کمک به هم نوعان است. این عمل نیک به اعتبار کسانى که مال براى آنها وقف مى شود، بر دو نوع است؛ وقف عام و وقف خاص. در وقف عام، استفاده کنندگان از آن مال، گروه خاصى نیستند؛ مانند وقف زمین براى مسجد. در وقف خاص، فقط استفاده کنندگان خاصى مى توانند از مال وقف شده بهره ببرند؛ مانند وقف مالى براى دانشجویان یک مدرسه خاص.

وقف در مسیر فقرزدایى

از آنجا که فقر از موانع عمده پیشرفت و سعادت انسان و به فعلیت رسیدن استعدادهاى خدادادى است، وقف به عنوان یکى از عوامل مهم فقرزدایى، اهمیت دو چندانى مى یابد. بى دلیل نیست که نخستین انگیزه واقفان در جامعه اسلامى، از میان برداشتن فقر و محرومیت از مسلمانان بوده است.

به نظر مى رسد وقف در بعد اجتماعى، منشأ دو اثر عمده در جامعه است:

1. وقف همچون چترى بزرگ، سایه خود را بر سر تمامى نیازمندان و محرومان مى گستراند و جامعه را از تهى دستى که عامل بسیارى از مفاسد اجتماعى و اخلاقى است، نجات مى دهد.

2. با حل مسئله تأمین اجتماعى به وسیله خود مردم و به صورت کاملاً خودجوش، اشکال هاى اجرایى حل خواهد شد و بار مالى نیز از دوش دولت برداشته مى شود.

کارکردهاى فرهنگى وقف

وقف، پشتوانه مردمى مراکز علمى

سهم عمده اى از موقوفات در کشورهاى اسلامى، به ایجاد و تقویت مراکز علمى و مدارس دینى اختصاص دارد. در گذشته نیز صدها مدرسه بزرگ و کوچک در روزگار خلافت عباسیان و پس از آن، از نظامیه بغداد گرفته تا دارالعلمهاى بخارا و سمرقند، عمدتا از محل موقوفات اداره مى شدند و حکیمان و دانشمندان به نامى چون ابن سینا و شیخ مصلح الدین سعدى در این مدارس وقفى به شکوفایى رسیده و شهره خاص و عام گشته اند.

در حقیقت، بسیارى از نوابغ و استعدادهاى درخشان جهان اسلام و به ویژه ایران، که لوازم کافى را براى تحصیل علم نداشته اند، با استفاده رایگان از امکانات موقوفى زمانه خویش، به مدارج عالى علمى رسیده اند. آورده اند که خواجه نظام الملک توسى پس از آنکه مدرسه نظامیه بغداد را ساخت، دستور داد در اطراف آن، بازار و دکان و گرمابه بسازند و همه آنها را وقف مدرسه کرد تا از محل آنها، حقوق استادان و مخارج روزانه مدرسه را تأمین کنند.

وقف در خدمت اخلاق و تربیت

جدایى انسان از خواسته هاى مادى که گوشه اى از آن، به وسیله نهاد وقف، مجال بروز مى یابد، آدمى را به سمت کمال و سعادت رهنمون مى کند. از این رو، گفته اند وقف از جمله نمادهاى عملى تزکیه نفس و وارستگى از تعلقات نفسانى است که همواره در خدمت اخلاق و تربیت انسانى، نقش خود را به خوبى ایفا کرده است.

وقف، ضامن بقاى پایگاه هاى عبادى

بیشترین درآمد موقوفات ایران، در راه پاس داشت شعایر دینى و نشر معارف اسلامى صرف مى شود. به همین دلیل، استفاده از موقوفات براى ساختن مساجد و حسینیه ها، اداره مجالس عزادارى اهل بیت علیهم السلام ، چاپ و نشر قرآن و دیگر کتاب هاى دینى را، مى توان از جمله کارکردهاى فرهنگى وقف دانست. بر اساس آمارها، بیش از شصت هزار مسجد در شهرها و روستاها و حدود پنج هزار امامزاده، از راه سنت نبوى وقف احداث یا احیا شده اند.